Alternative

Monthly Archives: November 2013

Armenian Dram, Armenian Economy

http://www.panorama.am/en/all-videos/2124/?sw

http://www.panorama.am/am/all-videos/2124/

Arminfo logo No serious research has been held in Armenia on expediency of the country’s joining the Customs Union, Doctor of Economics, director of the analytical center “Alternativa”, Tatul Manaseryan, said at today’s press-conference.

Neither the state structures nor any organization studied the situation, he said and added that at present “Alternativa” has started studying the issue. He means not only making alterations to the Customs legislation, not only the damage in the budget revenues, as at the Armenian border no customs tax will be taken from the goods produced in the countries of the CU especially in Russia. As for the social component – healthcare, education and science, their financing will be decreased in case of Armenia’s joining the CU. As for Armenia, it can offer less list of goods to be exported to the countries of the CU. The expert said that Armenia is joining the CU not voluntary.

The extension of the markets is a positive factor of Armenia’s joining the CU, the expert said and added this is very much important to Armenia which has a limited market. Sooner or later Armenia has to participate in the regional integration, including at the CIS level, he said.

see more at

http://mardik.am/am/%D5%A1%D5%BD%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%AB%D5%BD%D5%B6%D5%A5%D6%80/item/177507-%D5%A9%D5%A1%D5%A9%D5%B8%D6%82%D5%AC-%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%BD%D5%A5%D6%80%D5%B5%D5%A1%D5%B6-22-11-13

http://www.1in.am/arm/armenia_economy_232163.html

http://www.banks.am/am/news/newsfeed/8907/?utm_source=mediamax.am&utm_medium=widget_mediamax&utm_campaign=partnership

http://yerevannews.am/?p=17747&l=am/vstah+chenvor+tariner+anc+kstanan+irenc+kutakac+gumary+tntesagety%D5%9D+kutakayin+kensatoshakneri+masin

http://yerevannews.am/?p=17756&l=am/tntesakan+achi+cucanishnery+chen+artacolum+iroxutyuny+tatul+manaseryan

http://www.tert.am/am/news/2013/11/22/tatul-manaseryan/

http://nyut.am/archives/91535

http://arka.am/ru/news/economy/rost_vvp_v_armenii_mozhet_prevysit_10_ekspert/

http://www.armtoday.info/default.asp?Lang=_Ru&NewsID=100855

http://www.armtoday.info/default.asp?Lang=_Ru&NewsID=100853

http://www.armtoday.info/default.asp?Lang=_Ru&NewsID=100843

Armenian economy

Для армянской экономики реален годовой рост до 30% – эксперт

Экономист Татул Манасерян. Источник: photolure.amЭкономист Татул Манасерян. Источник: photolure.am

Экономический рост Армении в годовом разрезе можно стабильно довести до двузначных показателей. С учетом такого потенциала запланированные на официальном уровне 6%, которые на практике оказываются еще меньше, недопустимы. Такое мнение в беседе с корреспондентом ИА REGNUMвыразил доктор экономических наук, руководитель аналитического центра “Альтернатива” Татул Манасерян, комментируя прошедшие в парламенте Армении обсуждения по проекту госбюджета на 2014 год.

По его словам, с такими темпами экономического развития Армения уже через несколько лет существенно не то что отстанет от мировой экономики, но и окажется в роли экономического хвоста в своем регионе. “Уже сегодня Армения отстает от всех без исключения своих соседей. В Турции, например, фиксируется впечатляющая динамика экономического роста, и при сохранении нынешних темпов развития уже через десять лет это государство займет качественно новое место на экономической карте мира, даже без вступления в ЕС. На экономическом поприще независимо от руководства серьезных успехов достигает Грузия, а про Азербайджан и говорить нечего: в последние годы он стал вкладывать нефтедоллары в серьезные отрасли, гарантирующие экономический подъем в среднесрочной и долгосрочной перспективе – науку, высокие технологии и пр. То же самое можно сказать об Иране, опыт которого в Армении очень слабо изучен”, – отметил собеседник.

Отметим, что 14 ноября в ходе парламентских обсуждений госбюджета Армении на следующий год выступил министр экономики страны Ваграм Аванесян. В своем выступлении глава Минэкономики признал, что в 2013 году экономический рост Армении будет меньше прогнозируемого (6% – ред.). Одновременно имеются статистические данные Европейского банка реконструкции и развития (ЕБРР), согласно которым показатель экономической активности в Армении за первые 9 месяцев текущего года составил всего 3,2%, экономический рост по итогам года окажется на уровне 2,5%.

Касаясь мрачного прогноза министра экономики, Татул Манасерян отметил, что его следует рассматривать как позицию, более приближенную к реальности. “Не будем забывать, что прогнозы на 2013 год делал не Ваграм Аванесян, а его предшественник на этой должности. Уж не знаю, на чем были основаны его заявления, но следует учесть, что мы сравниваем прогнозы двух разных людей. Но, в любом случае, ни 2%, ни 4%, ни 6% проблемы не решают, такие показатели неприемлемы”, – заявил экономист.

Татул Манасерян отметил, что руководимый им центр “Альтернатива” разработал и предложил на рассмотрение властей дорожную карту развития экономики Армении, включающую в себя несколько различных сценариев, которые, однако, не были в полной мере восприняты правительством. “Мы выдвигали различные концепции стабильного развития экономики на разные случаи с четко прописанными, предельно ясными последовательными действиями. Например, еще в начале года мы представили на рассмотрение программы по экономическому развитию при возможном вступлении Армении в Таможенный союз, продолжении курса на евроинтеграцию и так далее, по каждому сценарию выдвигали на одобрение программу развития до 2025 года. Какие-то элементы, надо сказать, были приняты в расчет и взяты на вооружение, но в общем и целом ключевые моменты концепций были отклонены. Их посчитали слишком затратными, требующими много времени и ресурсов. В результате новый проект бюджета построен на скелете своих предшественников, дублирующихся из года в год. Определенные изменения, естественно, внесены, но принципиально это один и тот же бюджет, между тем как в новой ситуации необходим качественно новый документ”, – отметил собеседник.

При этом Манасерян отметил, что со временем правительство Армении само вынужденно приходит к принятию мер, которые задолго до этого советовались экспертным сообществом.

На просьбу определить самую уязвимую часть армянской экономики Татул Мансерян ответил, что таковой является отсутствие инвентаризации внутренних ресурсов страны. “Дело в том, что в Армении никто не считал, какими ресурсами обладает страна – человеческими, финансовыми, производственными, интеллектуальными… Если мы не знаем, чем располагаем в данный момент, какими средствами владеем, все остальные экономические программы и проекты остаются попросту подвешенными в воздухе. К примеру, никто в Армении даже приблизительно не знает, какие специалисты есть в Армении, какова их доля по отношению друг к другу, кто из них на каких должностях востребован и пр. Но мы за счет скудного госбюджета страны продолжаем образовывать людей, которые в итоге оказываются безработными. Это губительно сказывается на показателе молодежной безработицы и катализирует ее и без того ощутимый рост. Это лишь пример, но подходящий для описания общей картины”, – подчеркнул аналитик.

Еще одним обстоятельством, негативно влияющим на ситуацию, Манасерян назвал отсутствие аргументированной критики бюджета со стороны оппозиции. “В Армении просто нет такой оппозиции, которая могла бы прочитать этот проект бюджета от начала до конца, изучить его и на экспертном уровне высказать свои критические замечания. В качестве бюджетной критики преподносится какая-то политизированная чепуха, притянутая за уши”, – заметил эксперт.

Подводя итоги, Татул Манасерян отметил, что если обобщить, то проект бюджета с прогнозом роста в несколько процентов не отражает реального потенциала экономики Армении. “Нельзя развивать армянскую экономику полумертвыми темпами, нельзя уподобляться по показателю человеческого капитала африканским странам третьего мира. Мы обязаны и просто вынуждены (в хорошем смысле этого слова) активно идти вперед и запускать, развивать, реализовывать амбициозные проекты. В противном случае продолжится банальное распыление ресурсов страны, а это путь в никуда. Экономический рост в 6% ненормален для нас. Для Армении я считаю очень и очень нормальным двузначный экономический рост, причем не 12%, 13% или 15%, а все 25%, 27% и 30%. Это возможно, и доказала это миру послевоенная Германия во второй половине ХХ века. Я могу обосновано и аргументировано доказать, что и Армения сейчас способна на такое. И это ей нужно”, – резюмировал Манасерян.

Մաքսային միության քաղաքատնտեսությունը

Թաթուլ Մանասերյան

Մաքսային միության քաղաքատնտեսությունը

 

 

 

Քաղաքատնտեսական միջավայրը

ԱՊՀ երկրների միջև Մաքսային միության ձևավորմանն ուղղված քայլերը, ինչպես նաև վերջինիս ներսում և դրա շուրջ տեղ գտած ոչ միանշանակ գնահատվող զարգացումներն ու միտումները մեկ անգամ ևս հաստատում են միտքն առ այն, որ տնտեսական երևույթները չեն կարող գոյություն ունենալ ինքնուրույն՝ քաղաքական գործընթացներից մեկուսացված:

Եթե Ռուսաստան – Բելառուս միասնական պետության գաղափարն, ի սկզբանե, հավասարապես հիմնված էր ինչպես քաղաքական, այնպես էլ տնտեսական լուրջ փաստարկների վրա, ապա դրան հաջորդած Մաքսային միության ստեղծման, իսկ ավելի ուշ՝ Եվրասիական տնտեսական միության ձևավորման ուղղությամբ իրականացվող միջոցառումները վկայում են քաղաքական բաղադրիչի ակնհայտ գերակայության մասին:

Հետևաբար, Մաքսային միությանը Հայաստանի անդամակցության ընձեռած հնարավորությունների ու մարտահրավերների մասին փաստարկներ ներկայացնելուց առաջ հարկ է վերլուծել ստեղծված քաղաքատնտեսական միջավայրը:

Տնտեսական ինտեգրացիայի առաջին փուլը Ազատ առևտրի գոտին է, որն այդպես էլ չստեղծվեց ԱՊՀ երկրների միջև: Ընդամենը երեք տարի առաջ ստորագրվեց Ազատ առևտրի գոտու ստեղծման մասին համաձայնագիր այն դեպքում, երբ արդեն գոյություն ուներ Մաքսային միությունը: Այսինքն՝ այստեղ նաև շփոթ կա: Սկզբում ձևավորվում է Ազատ առևտրի գոտի, այնուհետև՝ Մաքսային միություն, ապա ընդհանուր շուկա, որից հետո նոր քաղաքական և տնտեսական միություն: Համեմատության համար հարկ է նկատել, որ արդեն 20 տարուց ավել է, ինչ գոյություն ունի Հյուսամերիկյան ազատ առևտրի գոտին՝ NAFTA-ն, որն այդպես էլ չվերածվեց մաքսային միության: Այսինքն՝ այդքան էլ հեշտ չէ ցատկել ինտեգրման մեկ աստիճանից մյուսը:

Մյուս կողմից, իրականում արհեստածին է Հայաստանին դնել ընտրության առջև` Մաքսային միությո՞ւն, թե՞ ԵՄ, քանի որ Հայաստանը և աշխարհաքաղաքական դիրքից, և տնտեսական ու քաղաքական շահերից ելնելով, պետք է փորձի հարաբերությունները զարգացնել բոլոր երկրների հետ:  Ավելին, մինչ Մաքսային միությանը անդամակցելու պատրաստակամություն հայտնելը, Հայաստանը ունի բավականին սերտ տնտեսական կապեր բոլոր հետխորհրդային երկրների հետ, բացառությամբ` Ադրբեջանի, ուստի, այստեղ կարծես թե համագործակցության համար արդեն նպաստավոր դաշտ կար:

Քանի որ Մաքսային միությունը ընդամենը երկու տարվա պատմություն ունի , ապա, տնտեսական շահերը հաշվի առնելով, Հայաստանը կարող է լինել Մաքսային միությունը ձևավորողների և նախաձեռնողների շարքում, քանի որ  այդ շրջանակներում ինտեգրացիային ակտիվ մասնակցությունը որպես համահիմնադիր անհամեմատ ավելի նախընտրելի են, քան հետագայում ձևավորված միության պահանջներին արձագանքելը:  Մյուս կողմից, եվրաինտեգրման գործընթացը ոչ միայն չի հակասում Մաքային միության շահերին, այլև, հակառակը, կարող է օգնել ավելի լավ իրացնելու երկրների մրցակցային առավելությունները, այդ թվում ԵՄ շուկաներում, և էլ ավելի ուժեղացնել դիրքերը միջազգային ասպարեզում։ ԵՄ-ի և նրա առանձին անդամների հետ տնտեսական և քաղաքական հարաբերությունների ամրապնդումը հնարավոր ենք համարում հենց չօգտագործված հնարավորություններն իրացնելու նպատակով։ Հարկ է նաև ուշադրություն դարձնել զարգացած և զարգացող երկրների քաղաքական և տնտեսական պայմանների տարբերություններին, ինչը վերջիններին հնարավորություն չի տալիս ոչ միայն իրականացնել իրենց մրցակցային առավելություններն արտաքին շուկաներում, այլև հաջող մրցակցել դրսից եկող սուբսիդավորված ապրանքների և ծառայությունների արհեստականորեն իջեցված գների հետ։ Հետևաբար, անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել այն գործոնների վրա, որոնք որոշում են հետխորհրդային երկրների դերը համաշխարհային տնտեսությունում՝ միջազգային առևտրի փոփոխվող պայմաններում, և որոնք արդիական են դարձել նոր տնտեսակարգի ձևավորման հարցում։  Հարկ է նկատել, որ Մաքսային միությունում Հայաստանը կարող է ոչ միայն օգուտներ ակնկալել, այլև դրական օրինակ ծառայել մյուս երկրների համար, ստանձնել առաջնորդող երկրի դեր, մասնավորապես, ինստիտուցիոնալ բարեփոխումների ասպարեզում ունեցած շոշափելի ձեռքբերումներով:[1]

Ինչ վերաբերվում է առավել էական սպասելիքներին, ապա այս փուլում կարևոր է նաև այն, որ ռազմավարական դաշնակցի օգնությամբ հնարավոր լինի լուծել աբխազական երկաթգծի հարցը, որը հայ գործարարներին թույլ կտա ավելի նպաստավոր պայմաններով արտաքին աշխարհի հետ զարգացնել առևտրատնտեսական կապերը, ինչպես նաև պետք է ամեն ինչ անել, որ նաև Բելառուսի և Ղազախստանի հետ միասին Հայաստանում վերագործարկել արտադրական ձեռնարկությունները:

 

Ղարաբաղյան հիմնահարցը

Ակնկալիքներից մեկն էլ այն է, որ Ղարաբաղի հարցում «ստատուս քվոն» կպահպանվի, և այդ աջակցությունը կլինի միանշանակ: Վերջերս Ադրբեջանին Ռուսաստանի կողմից վաճառված զենքից հետո Հայաստանի հասարակությունը սկսեց մտորումների մեջ ընկնել, թե որքանով է հուսալի այդ երկրի հետ ռազմավարական դաշնակցությունը: Այստեղ այդ կասկածները կարող են փարատվել, եթե հնարավոր լինի ավելի սերտ համագործակցություն ունենալ ռազմաարդյունաբերական համալիրում, ուր դեռ ոչ հեռու անցյալից սկսած Հայաստանն ունի ավանդական համագործակցային հարաբերություններ և մրցակցային առավելություններ:

Բացի այդ, մեր համոզմամբ, տարածաշրջանային անվտանգության ապահովման տեսանկյունից կարևոր է քայլեր ձեռնարկել Լեռնային Ղարաբաղը որպես առանձին միավոր ընգրկել Մաքսային միության կազմում:  Սա լրացուցիչ երաշխիք կդառնա ինչպես արտաքին քաղաքական կայունության, այնպես էլ տնտեսական զարգացման առումներով:  Սա, իր հերթին, հետագայում կարող է ստիպել Ադրբեջանին ընդունել «խաղի կանոններն»՝ ի շահ սեփական երկրի առավել կանխատեսելի զարգացման և տարածաշրջանային ինտեգրման:  Ավելին, Լեռնային Ղարաբաղում Մաքսային միության անդամ և այլ երկրների կողմից ակնկալվող ներդրումները ոչ միայն կնպաստեն տնտեսության արդյունավետ կառուցվածքի ձևավորմանն ու զարգացմանը, այլև նվազագույնի կհասցնեն պատերազմի վերսկսման վտանգն ու իրական հնարավորություններ կստեղծեն միջազգային ճանաչման համար (հատկապես այն երկրների կողմից, ում տնտեսական շահերը ներկայացված կլինեն Լեռնային Ղարաբաղում):

Հատկանշական է, որ հենց Մաքսային միության անդամ երկրների ղեկավարների գագաթաժողովի նախօրեին Հարավային Օսիայի նախագահ Լեոնիդ Տիբիլովը պաշտոնապես հայտարարել է այն մասին, որ իր երկիրը առաջնահերթ է համարում Մաքսային միությանը միանալու հարցը:[2]  Չնայած պաշտոնական հայտարարությունների բացակայությանը, իրականում նույն միտումն է նկատվում նաև հետխորհրդային տարածքում ձևավորված չճանաչված մյուս պետությունների կողմից:  Մաքսային միության կողմից հիշյալ հարցին դրական արձագանքի պարագայում չի կարելի բացառել նաև Ղարաբաղյան հակամարտության ավելի արդյունավետ կարգավորման մեր կողմից վերը հիշատակված տարբերակը:

Հարկ է նշել, որ տեսական հնարավորությունից  բացի, այս գաղափարն աստիճանաբար սկսում է ձեռք բերել նաև գործնական հանգուցալուծման որոշ երանգներ: Այսպես օրինակ, առանցքային քաղաքական դերակատարներից մեկի՝ Բելառուսի նախագահ Ալեքսանդր Լուկաշենկոյի կարծիքով, չի բացառել Մաքսային միությունում, ինչպես նաև՝ նոր ձևավորվող Միասնական տնտեսական միությունում այսպես կոչված՝ չճանաչված կամ մասնակի ճանաչված պետական կազմավորումներին հատուկ կարգավիճակ տալու հնարավորությունը:

Թեև նման գաղափար դեռ չի քննարկվել մյուս գործընկերների հետ, սակայն, ըստ Լուկաշենկոյի, դա թեմա է, որը կարող է քննարկվել:  Բելառուսի նախագահն այն կարծիքին է նաև, որ այդ չճանաչված կազմավորումների (Ղարաբաղ, Մերձդնեստր, Աբխազիա, Հարավային Օսիա) տնտեսություններն ամբողջովին ինտեգրված են Մաքսային միությանը, ինչպես նաև՝ այն երկրների տնտեսություններին, որոնք մտադիր են միանալ ՄՄ-ին:[3] Ըստ Լուկաշենկոյի, այդ կազմավորումների նկատմամբ տնտեսական արգելքներ դնելը ճիշտ չէր լինի, հատկապես՝ եթե հաշվի առնենք նրանց պատմությունների ողբերգական պահերը:

Չի բացառվում, որ առաջիկայում ևս Մաքսային միության կայացման հարցում Ռուսաստանի կողմից իրականացվող քայլերում գերակշռի ոչ այնքան տնտեսական, որքան քաղաքական բաղադրիչը:  Միաժամանակ, Միության հիմքերի ամրապնդման, դրա ընդլայնման և զարգացման նպատակով ցանկալի է կիրառել փոխշահավետության սկզբունքը:  Հետևաբար, անհրաժեշտ են Միության անդամ երկրների տնտեսական շահերի խորը և բազմակողմանի ուսումնասիրություններ:

 

Մինչ այդ, քաղաքական հիմնահարցերի պակաս չի զգացվում ինչպես միությանը դեռևս չանդամակցող երկրների հետ, այնպես էլ բուն Մաքսային միության անդամ երկրների միջև:

 

Մաքսային միության հարաբերությունները երրորդ երկրների հետ

Թեև քիչ խնդիրներ չկան նաև Ռուսաստան – Ուկրաինա հարաբերություններում, այնուամենայնիվ, չարժե համեմատել Հայաստան-Ռուսաստան հարաբերությունները Ուկրաինա-Ռուսաստան հարաբերությունների հետ: Վաղուց Ուկրաինայի և Ռուսաստանի միջև առկա են լարված հարաբերություններ: Գաղտնիք չէ, որ խիստ արտահայտված հակառուսական տրամադրություններ կային Ուկրաինայում, և պատահական չէ, որ ՎՈՒԱՄ (Վրաստան, Ուկրաինա, Ադրբեջան, Մոլդովա) կոչվող դաշինքի կենտրոնակայանը գտնվում է Կիևում: Դաշինքի կազմի մեջ մտնող երկրները՝ Ուկրաինան, Ադրբեջանը, Վրաստանը և Մոլդովան առանձնապես սերտ հարաբերություններ չունեն Ռուսաստանի հետ: Պատահական չէ, որ ՎՈւԱՄ ակտիվ գործունեությունն սկսվելուց շատ չանցած տեղի ունեցան «գունավոր հեղափոխություններ» Վրաստանում և Ուկրաինայում, որոնք, իհարկե, ավելի ուշ քաղաքական ձախողում կրեցին։ Իսկ նրանցից երկուսը (Ադրբեջանը և Վրաստանը) հրաժարվեցին մասնակցել ԱՊՀ Ազատ առևտրի գոտուն և Մաքսային միությանը։

Եվս մի կարևոր հանգամանք: Դեռեւս 1995-ին Հայաստանն ու Վրաստանը ազատ առեւտրի մասին համաձայնագիր են կնքել՝ ուղղված փոխադարձ տնտեսական համագործակցության ազատ զարգացմանը: Երկկողմ ազատ առեւտրի մասին համաձայնագրի կնքումից հետո երկու երկրները դարձել են նաեւ Առեւտրի համաշխարհային կազմակերպության անդամ, որի մի շարք չափանիշներ նրանց համար պարտադիր պայման են հանդիսանում: Մաքսային միությանը Հայաստանի անդամակցելու դեպքում որեւէ երաշխիք չունենք, որ Վրաստանը կշարունակի ազատ առեւտուրը ՀՀ-ի հետ: Չլինելով միության անդամ՝ Վրաստանը կարող է գանձել միջնորդավճարներ: Այդ դեպքում ավելի շահեկան դիրքում կարող է հայտնվել Ադրբեջանը, որը, Առեւտրի համաշխարհային կազմակերպության անդամ չլինելով, Վրաստանի հետ առեւտրային հարաբերություններում կունենա «կրկնակի էժան մաքսատուրք»: Բնականաբար, դա կխախտի Առեւտրի համաշխարհային կազմակերպության հիմնարար սկզբունքը, ինչի մասին Հայաստանը կարող է բարձրաձայնել, եթե նման անհրաժեշտություն լինի:

Ընդսմին, քաղաքական խնդիրների համեմատությամբ, այս ամենն ավելի դյուրին հանգուցալուծվող հարցեր են:  Քիչ չեն նաև տարակարծություններ, որոնք կարող են վերաճել լուրջ հակասությունների:  Այսպես օրինակ, արդեն Մինսկում 2013թ. հոկտեմբերի 24-ին կայացած Եվրասիական տնտեսական բարձրագույն խորհրդի նիստին, որին մասնակցել է Հայաստանը Մաքսային միության անդամներ Բելառուսը, Ռուսաստանը և Ղազախստանը համաձայնություն են տվել Հայաստանի՝ Միությանն անդամակցելու որոշմանը: Եվրասիական տնտեսական բարձրագույն խորհրդի նեղ կազմով նիստում քննարկման է ներկայացվել Մաքսային միությանը և Միասնական տնտեսական գոտուն Հայաստանի անդամակցության նախապատրաստման վերաբերյալ երեք փաստաթուղթ, որոնք հաստատվել են:[4]  Մյուս կողմից, մինչև հիշյալ հանդիպումը, Բելոռուսի նախագահը կարծիք էր հայտնել առ այն, որ Հայաստանը չի կարող անդամակցել Մաքսային միությանը՝ ո՛չ վաղը, ո՛չ վաղը չէ մյուս օրը, ո՛չ այս տարի, ո՛չ էլ միգուցե հաջորդ տարի:[5]

 

Հակասություններ՝ Մաքսային միության ներսում

Բելառուսի նախագահ Ալեքսանդր Լուկաշենկոն սուր քննադատել է Մաքսային միությունը և կասկածանք հայտնել նրա ապագայի նկատմամբ, ինչպես նաև մեղադրել է Ռուսաստանին իր երկրին խաբելու մեջ: Այսպիսի հայտարարություններ Լուկաշենկոն կատարել է Մինսկում տեղի ունեցած մամլո կոնֆերանսի ժամանակ: Լուկաշենկոն մասնավորապես նշել է, որ Մաքսային միությունը չի գործում, իսկ Ռուսաստանը չի կատարում իր խոստումները, որոնք տվել է միության ստեղծման պահին: Բացի դա նրա խոսքերով «հրաման կա չթողնել Բելոռուսին մուտք գործել ռուսական շուկա»: Լուկաշնեկոն համոզված է, որ եթե մաքսային միությունը կայանա ամբողջ աշխարհում ընդունված դասական սկզբունքներով Բելոռուսի համար դա վատ չի լինի:«Մենք չենք վախենում,որ մեզ կուլ կտա Ռուսաստանը` ահռելի վիշապը, չենք վախենում, որ նա կգա մեր շուկա, սակայն Ռուսաստան էլ իր հերթին չպետք է խանգարի մեր շարժմանը դեպի Ղազախսատան և ռուսական շուկա»,- հայտարարել է նա: Լուկաշենկոն նաև հիշեցրել է Ռուսաստանին «առևտրային պատերազմների» մասին և հայտարարել , որ այժմ ևս արգելվում է Բելոռուսից ապրանքի հոսքը ռուսական շուկա: Նա նաև նշել է, որ դեռևս չգիտի, թե ինչպիսի ապագա է սպասում Մաքսային միությանը:«Ես չգիտեմ, թե մենք ինչ կունենանք այս Մաքսային միությունով, դեռևս մենք չենք ողջունում այն: Սակայն մենք չենք պատրաստվում կոտրել որևէ ինտեգրման ուղղություն: Բելոռուսը Լուկաշենկոյով կամ առանց նրա քարտեզի վրա սպիտակ հետք չի լինի, այն Եվրոպայի աշխարհագրական կենտրոնն է: Դուք մտածում եք, թե Բելոռուսը կմնա չպահանջված: Ոչ իհարկե, մենք այսօր խնդիրներ չունենք այլ երկրներից պահանջարկների հետ կապված, ինչը շատ ցավալի է ընդունում Ռուսաստանը»,- ավելացրել է Բելոռուսի նախագահը: Նշենք նաև, որ վերջին օրերը լուրջ կերպով սրվել են նաև Ուկրաինայի և Ռուսաստանի հարաբերությունները. մաքսային ստուգումների պատճառներով ուկրաինական ապրանքները դադարել են ՌԴ-ի շուկայում հայտնվելուց կամ էլ հայտնվում են շատ մեծ ուշացմամբ:[6]

Դժգոհություններ են հնչում նաև Մաքսային միության անդամ մյուս երկրներում:  Ղազախստանում, մասնավորապես, լայնածավալ քարոզարշավ է սկսվել Մաքսային միությունից երկրի դուրս գալու կապակցությամբ: Ակտիվիստները պահանջում են հանրաքվե անցկացնել եւ Ալմաթիում նախաձեռնող խմբի հավաք են իրականցրել, որին մասնակցել է մոտ 500 մարդ: Այժմ Մաքսային միությունից Ղազախստանի դուրս գալու կողմնակիցները ծրագրում են հավաքեն 200 հազար ստորագրություն, որպեսզի դիտարկվի հանրաքվեի անցկացման հարցը: Հայտնի հասարակական գործիչները, քաղաքացիական սեկտորի ներկայացուցիչները իշխանություններին ուղղված կոչ են հրապարակել՝ Եվրասիական միությանն անդամակցելուց հրաժարվելու: Մեծ ակտիվությամբ են առանձնանում երիտասարդները: Նրանց կարծիքով՝ Եվրասիական միությանը Ղազախստանի անդամակցությունը «մեծ սպառնալիք է  ղազախական պետականության համար» եւ տնտեսական կամ քաղաքական որեւէ շահույթ չի բերեի հանրապետությանը:

Ինչպես գերմանական Deutsche Welle պարբերականին հայտնել է ղազախ քաղաքագետ, Ռիսկերի գնահատման խմբի տնօրեն Դոսիմ Սաթլաեւը, ինտեգրացիոն գործընթացները ունեն իրենց դրական կողմը, բայց Մաքսային միության դեպքում «իրողություններ այնպիսին են, որ բոլոր այդ դրական կողմերը արդյունքում վերածվում են բացասականների»: Ղազախստանի Էկոնոմիկայի եւ բյուջետային պլանավորման փոխվարչապետ Թիմուր Ժակսըլըքովը հավելել է, որ հանրապետությունը ինտեգրացիոն գործընթացներից ակնկալել է իր ապրանքների սպառման մեծացում, զբաղվածության «կատաղի» աճ եւ արդյունաբերական հզորությունների գործարկում, բայց դա դեռեւս տեղի չի ունեցել: Ֆինանսների նախարար Բոլաթ Ժամիշեւն, իր հերթին, արձանագրել է, որ ղազախական արտադրանքի արտահանումը Ռուսաստան եւ Բելառուս էապես կրճատվել է, եւ Մաքսային միության ստեղծումից հետո առեւտրային սալդոն փոփոխվել է ի վնաս Ղազախստանի: Առաջ է գալիս նաեւ Մաքսային միությունն առավել թույլ տնտեսական խաղացողներով համալրելու նպատակահարմարության հարցը, ինչպիսիք են Ղրղըզստանն ու Հայաստանը: Չե՞ն նստի նրանք Ռուսաստանի, Բելառուսի եւ Ղազախստանի վզին, որոնց տնտեսական ներուժը առանց այդ էլ նվազում է: Եվ «թույլերի» ֆինանսատնտեսական ճգնաժամը չի՞ ազդի Մաքսային միության առավել ուժեղ անդամների բարեկեցության վրա, ինչպես Հունաստանի վիճակը՝ ԵՄ-ի ընդհանուր վիճակի վրա:[7]

Միաժամանակ, փորձագետներն ուշադրություն են դարձնում այնպիսի վտանգների վրա, որոնք թեև առերևույթ իրենց մասին զգացնել չեն տալիս, այնուամենայնիվ, կարող են վերածվել լուրջ հակամարտությունների:  Ռուս վերլուծաբան Ստանիսլավ Տարասովի համոզմամբ, 2014թ-ի սինդրոմը, որում ընգծված է, որ Աֆղանստանից դուրս է բերվելու ՆԱՏՕ-ի զորքերը, մեծ մասամբ կախված է լինելու Կենտրոնական Ասիայից: Այն  որոշակի խնդիրներ է առաջացնելու Մաքսային միության ընդարձակման հարցում և ինչպես փորձագետներն են նշում, սկզբնական թույլ կողմը կլինեն` Ղրղզստանն ու Տաջիկստանը:

2013թ. Ղրղզստանի կառավարությունը հաստատեց Մաքսային միության անդամների հետ «համատեղ քարտեզը», իսկ արդեն սեպտմբերին, այն արդեն հաստատվեց Եվրասիական տնտեսական հանձնաժողովի կողմից: 2014թ Ղրղզստանը կդառնա Մաքսային միության լիրրավ անդամ:

Քանի որ Տաջիկստանը Մաքսային միության անդամների հետ ընդհանուր սահման չունի, ապա որոշվեց, որ այն միության կազմում կընդգրկվի 2015թ-ին:

Միայն մեկ բան է պարզ, եթե Ղրղզստանը և Տաջիկստանը մտնեն Մաքսային միություն, ապա դա  կհանգեցնի ավելի լայն աշխարհաքաղաքական փոփոխությունների, հեռանկարները կստեղծվեն մեկ տեղում համատեղել բարձր հակամարտության պոտենցիալ ունեցող երեք տարածաշրջանները` Կովկասը, Կենտրոնական Ասիան և Աֆղանստանը:

Եթե Ռուսաստանը նման ընտրություն է որոշել կայացնել,  ապա պետք է արագ փոփոխություններ կատարի այնպիսի տարածաշրջանային կազմակերպությունների գործունեության մեջ, ինչպիսիք են Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպությունը և Շանհայի համագործակցության կազմակերպությունը:  Սկսի հատուկ հարաբերությունները Իրանի և Պակիստանի հետ, ինչպես նաև փոխի իր քաղաքականությունը Ադրբեջանի, Թուրքմենստանի և Ուզբեկստանի հետ:

Դուշանբեում տաջիկ-աֆղանական հարցերով հատուկ պետական հանձնաժողով ստեղծելու շուրջ էլ պետք է աշխատել…գուցե դա «մեծ խաղի» բացմանն ուղղված միայն առաջի՞ն քայլն է»:[8]

 

Հայաստանի մտահոգությունները

Կարևոր մտահոգություններից մեկը նաև այն է, որ Հայաստանը ոչ միայն ցամաքային սահման չունի Մաքսային միության անդամ մյուս երկրների հետ, այլև ծովային:

Երկրորդ կարևորագույն խնդիրն այն է, թե այս ձևաչափի դեպքում, ի վերջո, հայաստանցուն դա ի՞նչ կարող է տալ:  Անդամակցության պարագայում մեր երկրում այլևս մաքսեր չեն գանձվելու ԱՊՀ երկրներից ստացվող ապրանքներից: Բայց չմոռանանք, որ Հայաստանի պետական բյուջեի եկամուտների մի զգալի մասը հենց մաքսատուրքերից է գոյանում: Ուրեմն` եթե մաքսատուրէերի կեսից ավելին չենք գանձելու, ապա ինչո՞վ պետք է լրացնենք: Սա լրջագույն խնդիր է Հայաստանի համար: Մենք գիտակցաբար գնում ենք դրան, բայց մեր գործընկերներն էլ պետք է հասկանան և աջակցեն Հայաստանին:

Դրա լուծումը հակված եմ տեսնելու Հայաստանի տնտեսության մրցունակության բարձրացման միջոցով, բայց մինչ այդ փուլին հասնելը մեր ռազմավարական գործընկերների կողմից տրամաբանական կլիներ առժամանակ, ոչ մշտապես և ոչ ուղիղ հովանավորչական քայլերով աջակցելու Հայաստանին, որ Հայաստանը կարողանա այդ մրցունակությունը ձեռք բերել և եղածը չկորցնել, որպեսզի ունենանք արժանապատիվ հարաբերություններ, իսկ հետագայում այդ ծրագրերն իրագործելի լինեն, այլապես, այն կդառնա շատ վերացական:

Այնուամենայնիվ, եթե դիտարենք տարածաշրջանային գործընթացների տեսանկյունից, ապա Հայաստանը պարտադիր պետք է մասնակցի դրանց և չպետք է մեկուսացված լինի, ինչպես նաև` հորդորի, որ մյուս մասնակիցներն ավելի սթափ ու լուրջ վերաբերմունք ունենան:

Պետք է հաշվի առնել այն իրողությունը, որ ներկայումս Հայաստանը Ռուսաստանից հիմնականում ներմուծում է շուրջ 1 մլրդ դոլարի ապրանքներ և ծառայություններ, իսկ արտահանումը գրեթե 3 անգամով պակաս է, առավել ևս, որ արտահանման համար որևէ մաքսատուրք չի գանձվում: Այսինքն` ներմուծումից ստացված մաքսերի հաշվին է, որ բավականին պատկառելի գումարներ են հավաքագրվում պետական բյուջե: Հարց է առաջանում, թե ինչո՞վ կփոխհատուցվի այն վնասը, որը առաջանալու է այդ մաքսատուրքերի չգանձումից, որի հաշվին ֆինանսավորվում է գիտությունը, առողջապահությունը, կրթությունն ու այլ ոլորտները:

Սկզբնական փուլում չի բացառվում, որ Մաքսային միությանը Հայաստանի անդամակցությունը ավելի շատ տնտեսական վնաս կբերի, քան օգուտ, եթե վերոնշյալ խնդիրը չլուծվի: Հակառակ դեպքում, վնասը շատ լուրջ կլինի: Շատ դրական է գնահատվում համագործակցությունը, բայց քաղաքական որոշումների հետ մեկտեղ, ցանկալի է, որ կարողանանք տնտեսական ճիշտ հաշվարկներ կատարել:

Մաքսային միությանը անդամակցելով ինչպես Հայաստանը, այնպես էլ մյուս երկրները առևտրային քաղաքականության բնագավառում երրորդ երկրների նկատմամբ այլևս միակողմանի, ինքնակամ որոշումներ չեն կարող կայացնել: Այսինքն` հարցերը բոլոր երկրների հետ միասնաբար պետք է որոշվի: Օրինակ` ինչպիսի քաղաքականություն պետք է վարվի այն երկրների հետ, որոնք չեն մտնում Մաքսային միության մեջ:

Հայաստանի համար ամենախոցելի ոլորտը մնում է գյուղատնտեսությունը։ Սակայն այստեղ ավելի պարզ խնդիրներ կան, որոնք կարելի է լուծել պետության աջակցությամբ։ Առաջին հերթին, այս կամ այն մշակաբույսի աճեցման նպատակահարմարության վերաբերյալ տեղեկացվածության աստիճանը։ Խնդրի անլուծելիությունը հանգեցնում է վերաարտադրության կամ պակասուրդի, որն էլ ուղեկցվում է գների աճով։ Այստեղ պետք է աշխատել, և այդ աշխատանքը կապված չէ ֆինանսավորման հետ։ Բացի այդ, պետք է լրջորեն աշխատել կազմակերպչական խնդիրների լուծման վրա, գյուղացիներին բացատրել առանձին գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ներքին շուկայի պահանջները և ակնկալվող շահույթը։ Պետք չէ նաև անտեսել, որ շատ պարենային ապրանքների հարցում Հայաստանն ինքնաբավ երկիր է։
Այս դեպքում նաև արտաքին շուկաներ դուրս գալով` գյուղացիները հենվելով այդ աջակցության, որակի, չափանիշների, պահանջների մասին մասնագիտական խորհրդակցությունների վրա, կարող են հաջողության հասնել արտադրանքի արտահանման հարցում։

 

Որն է ելքը

Մաքսային միությանն անդամակցումը նաև ժամանակի պահանջն է և այն ճանապարհը, որը թույլ կտա համարժեք պատասխանել համաշխարհային տնտեսության արդի մարտահրավերներին։ Կառույցի ներսում ուժերի ճիշտ և արդյունավետ կազմակերպման դեպքում Միությունը կարող է դառնալ հետխորհրդային տարածքում ռեգիոնալացման գործընթացի կարևոր դրսևորումը՝ որպես հակակշիռ տնտեսական և քաղաքական գլոբալացմանը։ Վերջապես, զարգացման գիտականորեն հիմնավորված ծրագրերի և գործուն կառույցների ձևավորման կշռադատված որոշումների պարագայում Միությունը կարող է վերածվել համաշխարհային տնտեսության նոր ուժի կենտրոնի4։ Դա, իր հերթին, կարագացնի բազմաբևեռ աշխարհի կազմավորման գործընթացը՝ նրա նոր դերակատարների ակտիվ մասնակցությամբ։  Ավելին, այն ավելի կհստակեցնի հետխորհրդային երկրների տեղը աշխատանքի միջազգային բաժանման մեջ՝ նպաստելով նրանց մրցակցային առավելությունների իրացմանը տարածաշրջանային ինտեգրման միջոցով:  Հայաստանի պարագայում ազգային մրցակցային առավելությունների արդյունավետ իրացմանը կարող են նպաստել Մաքսային միության անդամ երկրներում հայ համայնքները, որոնց ներուժի մոբիլիզացումը և արտերկրի «հայկական շուկայի» ձևավորումը դառնում է առաջնահերթ խնդիր:

Վերջապես, Մաքսային միության ստեղծումը կօգնի համատեղ պայքարել ներքին և արտաքին բազմաթիվ խնդիրների դեմ։ Սպառողների համար ապրանքների նոր, ավելի բազմազան տեսականի առաջարկելուց բացի, Միության շրջանակներում տնտեսական համագործակցությունն ու մրցակցությունը կբերի տեղական մենաշնորհների դիրքերի թուլացման և ապրանքների ու ծառայությունների գների որոշակի անկման:

ԱՊՀ երկրների անդամությունը միջազգային կազմակերպություններին այսօր էապես փոխել է զարգացող երկրների տեսակարար կշիռը։ Ընդհանուր առմամբ, հետխորհրդային երկրները, ավելի շատ ձայն ունենալով ԱՄՀ-ում և ՀԲ-ում, ի վիճակի են ժողովրդավարական և անկախ երկրների հետ համատեղ ավելի մեծ ազդեցություն գործել որոշումների ընդունման գործընթացի վրա՝ դրանք ուղղորդելով զարգացող երկրների շահերին։ Այսպիսով, Մաքսային միության անդամ հետխորհրդային երկրները ժամանակի ընթացքում կարող են համատեղ լոբբիի ենթարկել իրենց շահերը՝ համագործակցությունը և կոոպերացիան ավելի շահավետ դարձնելու նպատակներով։

Հաջողության կարևոր գործոն ենք համարում նաև որոշումների ընդունման գիտական հիմնավորումն ինչպես Եվրասիական տնտեսական միության ստեղծման, այնպես էլ նրա զարգացման ծրագրերի ուղղությամբ։ Դա տարածաշրջանային ինտեգրման գործընթացը կդարձնի արդյունավետ և անշրջելի։ Հարկ է հիշել, որ Դավոսի ներկայիս իմիջը ստեղծել են հենց գիտնականները, որոնց հաջողվել է հմտորեն կառուցել տնտեսական ինտեգրման սկզբունքները ոչ ֆորմալ երկխոսության և ինտեգրման մասնակից կողմերի շահերը համակողմանիորեն հաշվի առնելու միջոցով։



[1] Այս կարծիքին է, մասնավորապես, Եվրասիական տնտեսական միության ԵՎՐԱԶԵՍ ինստիտուտի գլխավոր տնօրեն Վլադիմիր Լեպյոխինը:

[4] Դրանք են Մաքսային միությանը և Միասնական տնտեսական գոտուն Հայաստանի միանալու մասին որոշման նախագիծը, Եվրասիական ինտեգրացիոն գործընթացին Հայաստանի մասնակցության մասին հայտարարությունն ու Եվրասիական տնտեսական հանձնաժողովի և Հայաստանի Հանրապետության միջև փոխգործակցության խորացման մասին հուշագիրը: